خدا به آنچه نازل مىكند ، داناتر است » . و همچنين آيهء « نسخ » « 1 » و آيهء محو و اثبات « 2 » . پس روشن شد كه مراد از « ناسخ و منسوخ » در قرآن مجيد و به طور كلى ، مراد از « نسخ » در آيات قرآنى ، اين نيست كه آيه‌اى امروز نازل شود و فردا يا مدّتى بعد واپس زده شده و واپس گرفته شود و از عنوان قرآنى خارج گردد ، بلكه مراد اين است كه حكم مندرج در آيهء منسوخه ، مدّت عملش به سرآيد و مصلحت ، اقتضاى تغيير آن حكم ، را كند . و امّا عنوان قرآنى و قدس آسمانى و اعجاز بلاغتى و ساير خصايص كلام خدايى باقى است « 3 » . به هر حال ، معناى نسخ آن است كه : حكم ثابت سابق شرعى در مستقبل ساقط است ، خواه بدلى داشته باشد ، يا نداشته باشد . البتّه اطلاق كلمهء مقتضى بر حكم منسوخ يك اصطلاح ويژهء « آقاى رجبعلى مظلومى » است ، گر نه حكم منسوخ هم مانند حكم ناسخ بر حسب ظاهر پيوستگى و استمرار داشته است و تا سر آمدن امد آن ، يك حكم كامل و تمام عيار بوده است . علّامهء شهرستانى ، پژوهشگرانى را كه آيات نسخ شده را ، به سه گونه تقسيم كرده و مىگويند : « نسخ حكم بدون تلاوت ، نسخ تلاوت بدون حكم ، نسخ هر دو » همه را از گروه حشويه خوانده و مىگويد : قائلين به نسخ از طبقه حشويهء گذشته هستند و لكن خود علامهء شهرستانى به خوبى مىداند كه همهء پژوهشگران حوزهء گستردهء قرآنى از صدر اسلام تا به امروز از همه فرق اسلامى ، وقوع « نسخ » در قرآن را پذيرفته و بدان اعتقاد داشته و دارند ، جز گروه اندك و بسيار ناچيز ، غير قابل ذكرى كه شايد علّامه شهرستانى نفر سوم آن گروه مخالف باشد و چند نفرى نيز پس از وى از فريقين نظريّهء وى و ابو مسلم را تأييد مىنمايند ، نهج البلاغة و روايات متواتر فريقين نيز بر آن اصرار دارد به خصوص گفتگوى امير مؤمنان با سليم بن قيس هلالى كه

--> ( 1 ) بقره ، 106 . ( 2 ) رعد ، 39 . ( 3 ) ر . ك : دكتر رجبعلى مظلومى ، پيشين ، ج 3 ، ص 138 ، به نقل از استاد سيّد محمّد در مقالات فرزان .